Tjáningarfrelsi og meiðyrðamál

Á árunum 2008-2011 þurfti Birtíngur útgáfufélag ehf., sem þá var að stærstum hluta í minni eigu, að verjast í 15 meiðyrðamálum, sem samtals kostuðu fyrirtækið meira en 30 milljónir króna. Þar var einkum um að ræða miskabætur og lögmannskostnað gagnaðila. Ég var á þessum tíma einnig einn af eigendum Lögmanna Höfðabakka, sem rak málin f.h. Birtíngs, og framangreindur kostnaður hefði án vafa verið töluvert hærri ef sú staða hefði ekki verið fyrir hendi.

Þetta voru mjög erfið ár í rekstri Birtíngs og það hefði verið freistandi að reyna að semja fyrirtækið frá einhverjum þessara mála til að draga úr kostnaði. Í einhverjum tilvikum var það reyndar gert. Á hinn bóginn voru dómarnir margir hverjir svo vafasamir að ég og samstarfsmenn mínir á lögmannsstofunni, þeir Þórður Bogason og Gunnar Ingi Jóhannsson, gátum ekki látið við svo búið standa. Í samstarfi við Blaðamannfélag Íslands var því ákveðið að láta reyna á mál Bjarkar Eiðsdóttur fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu (MDE). Björk hafði verið dæmd fyrir ummæli sem hún hafði rétt eftir viðmælanda sínum. Við Gunnar Ingi rákum það mál saman en hann rak síðan þrjú mál Erlu Hlynsdóttur fyrir MDE. Skemmst er frá því að segja að við höfðum sigur í öllum þessum málum.

Ekki er vafi um það í mínum huga nú að ég var of varfærinn og að við hefðum átt að fara með fleiri mál af þessum 15 til MDE. Aðeins voru valin þau mál sem við félagarnir á stofunni töldum líklegust til vinnings. Einnig var þetta spurning um kostnað því Birtíngur og blaðamennirnir sjálfir voru ekki í aðstöðu til að leggja í allan þann kostnað sem slíku fylgir. Nefni ég þar sérstaklega mál sem tengdust ásökunum um mansal og vændi á ákveðnum skemmtistöðum á höfuðborgarsvæðinu. Miðað við dóma MDE í framangreindum málum þykist ég nokkuð viss um að við hefðum átt að fara út með a.m.k. 10 af þessum 15 málum.

Skúli Magnússon, formaður Dómarafélags Íslands, hefur sagt að breyta þurfi ákvæðum í almennum hegningarlögum varðandi meiðyrði enda séu þau orðin úrelt. Ég tek undir það með Skúla.

Í ljósi framangreinds skil ég illa þau viðbrögð Sígríðar Á. Andersen, dómsmálaráðherra, í viðtali við Ríkisútvarpið í dag (17. mars 2017), að þessir dómar MDE kalli ekki endilega á lagabreytingar og að það sé ekki vandræðalegt fyrir Ísland að hafa nú í fimmgang fengið áfellisdóma frá MDE.

Í mínum huga er tjáningarfrelsið undirstaða alls annars frelsis. Fjölmiðlar eru „varðhundar almennings“ eins og það hefur verið orðað í dómum MDE. En hvað ber þá að gera? Í fyrsta lagi ætti að afnema refsiábyrgð í lögum þannig að þessi mál verði ekki flokkuð sem einkarefsimál. Menn ættu að höfða mál um ærumeiðingar upp á eigin fjárhagslega áhættu og skaðabætur ættu að duga vinnist mál. Í öðru lagi ætti að gera þá kröfu að rökstuðningur fylgi ávallt ákvörðunum Hæstaréttar Íslands um synjun á áfrýjun slíkra mála. Í þriðja lagi ættu dómstólar að láta af þeim ósið gagnvart blaðamönnum og fjölmiðlafyrirtækjum að fella málskostnað niður þegar þessir aðilar hafa sigur í meiðyrðamálum.